Επιμέλεια: Γιάν Έρικ Λούντστρομ

Μιλώντας χωρίς ψευδαισθήσεις και έχοντας πλήρη επίγνωση της τεράστιας δύναμης της εμπορευματοποίησης στην τέχνη, κρατώντας όμως τα λόγια του Φουκώ και συνεχίζοντας την ετεροτοπική μας αναζήτηση, θα μπορούσαμε να προτείνουμε ότι είναι δυνατόν να ορίσουμε τη σύγχρονη τέχνη και τους τόπους της, το παράξενο χωρικό παλίμψηστο του μαύρου κουτιού/άσπρου κύβου (που κουβαλά ωστόσο μαζί του την ιστορία της καλλιτεχνικής ανακάλυψης και παρέμβασης ως το πλαίσιο δράσης του) καθώς και την προσάρτηση άλλων χώρων για την τέχνη, ως το παρεκβατικό καθεστώς και σύστημα που εμπλέκεται στην παραγωγή του ετεροτοπικού momentum, ως παράγοντα ή ως μαμή στη γέννηση ετεροτοπιών;

Για την έκθεση Heterotopias: Society Must Be Defended, στην οποία παρουσιάζονται τριάντα καλλιτέχνες και ομάδες καλλιτεχνών με έργα που είναι αδύνατον να εξεταστούν ή να συνοψιστούν εδώ, ως βάση εργασίας και πηγαίο υλικό χρησίμευσαν τρία κείμενα του Μισέλ Φουκώ. Πέραν του «Of Other Spaces», του κύριου κειμένου της 1ης Biennale στη Θεσσαλονίκη και πλέον γνωστής πηγής για την ερμηνεία της έννοιας των ετεροτοπιών, στράφηκα στο Society Must Be Defended, μία σειρά διαλέξεων που ερευνά τον θεσμό του πολέμου και του οικοδομήματος της φυλής ως συστατικών στοιχείων της σύγχρονης κοινωνίας, καθώς και στο Life: Experience and Science, ένα σύντομο δοκίμιο για την ίδια την έννοια της ζωής.

Η ετεροτοπική πρόκληση, όπως πυροδοτήθηκε από τον Φουκώ, αποσαφηνίστηκε περαιτέρω και εξελίχθηκε από την ιδέα του διάκενου (interstice), το οποίο ορίζεται λεξιλογικά ως α) ο χώρος που μεσολαβεί μεταξύ πραγμάτων (η πλάγια γραφή είναι δική μου) ή β) κενό ή παύση σε κάτι γενικά συνεχές. Αυτή η έννοια ή ιδέα είναι και κοντά σε αυτό που οι ψυχολόγοι αποκαλούν ουδικό (liminal) χώρο, ο οποίος ορίζεται ως ένα μέρος όπου τα σύνορα αίρονται και είναι δυνατόν να συναντηθούν οι χώροι διαφορετικών τάξεων, τόποι με ετεροτοπίες.

Έτσι, η έκθεση Heterotopias: Society Must Be Defended, με τα έργα εντασσόμενα στο πλαίσιο της κρίσης του παρόντος, περιλαμβάνει ή μπορεί να θεωρηθεί ότι θίγει τρεις θεματικές δέσμες: α) τη μέριμνα του κοινωνικού, ιδιαίτερα υπό το φως της συνεχούς κατάστασης εκτάκτου ανάγκης και του λεγόμενου πολέμου κατά της τρομοκρατίας, β) την παρουσία ετεροτοπιών, ιδιαίτερα όταν αυτές γίνονται αντιληπτές ως ουδικοί ή διακενικοί χώροι/καταστάσεις ύπαρξης και, τέλος, γ) η ίδια η ιδέα της ζωής. Τα έργα τέχνης και τα project που παρουσιάζονται στην έκθεση δεν αποτελούν κατ’ ανάγκη άμεσα σχόλια ή αποκρίσεις στα θέματα αυτά (και ο επισκέπτης μπορεί να εντοπίσει για παράδειγμα και τα τρία θέματα σε ένα και μόνο έργο). Πρώτ’ απ’ όλα, το έργο τέχνης αποτελεί αυτοτελή οντότητα που ξεφεύγει από τη δύναμη του καλλιτέχνη και έφορου. Ειδικότερα, όμως, κάθε έργο τέχνης ζει στο πλαίσιο του προτεινόμενου θέματος, χαράσσοντας ή δημιουργώντας τον δικό του χώρο εκεί μέσα. Το θεματικό πλέγμα που προτείνεται επιτρέπει τη συνύπαρξη ποικίλων project σε αυτήν την έκθεση και Biennale, όπως ακριβώς η ίδια η ετεροτοπία επιτρέπει τη συνύπαρξη διαφορετικών τάξεων χώρων, διαφορετικών μορφών κοινωνικών σχέσεων και κοινωνικής ένταξης. Όπως ακριβώς τα παιδιά στη σχολική αυλή στο Γιοχάνεσμπουργκ που εμφανίζονται στο βίντεο Just What Is It That Makes Today’s Children So Different, So Appealing? υπερασπίζονται σθεναρά την κοινωνία.

Γιαν-Ερικ Λούντστρομ